Phân loại rác tại nguồn: Duy trì phân loại, tại sao khó?

Từ mô hình điểm trước sáp nhập, thực tế triển khai tại phường Cửa Nam cho thấy việc phân loại rác dễ bị gián đoạn khi thiếu sự tiếp nối đồng bộ.

Mô hình điểm tại trung tâm Thủ đô

Phân loại rác tại nguồn được nhìn nhận như một trong những giải pháp căn cơ nhằm giảm áp lực cho hệ thống xử lý chất thải, thúc đẩy tái chế và tiết kiệm tài nguyên, đặc biệt ở khu vực đô thị như Thủ đô Hà Nội. Tuy nhiên, trên thực tế, thành công của phân loại rác không chỉ phụ thuộc vào hạ tầng kỹ thuật hay các văn bản chỉ đạo, mà còn gắn chặt với mức độ tham gia tự giác, bền bỉ của cộng đồng dân cư.

Hội viên Hội Phụ nữ phường Phan Chu Trinh tiến hành phân loại rác tại gia đình. Ảnh: Thùy Dung.

Phường Phan Chu Trinh (trước khi sáp nhập, nay là phường Cửa Nam) từng là một trong những địa phương đi đầu trong việc thí điểm mô hình phân loại rác thải sinh hoạt tại nguồn theo Kế hoạch Quản lý, phân loại, thu gom, vận chuyển chất thải rắn sinh hoạt do UBND quận Hoàn Kiếm (cũ) ban hành từ tháng 7/2024. Tại đây, phân loại rác được tiếp cận như một quá trình thay đổi thói quen sống, bắt đầu từ từng hộ gia đình, từng tổ dân phố.

Trên địa bàn phường, 18 điểm đặt thùng rác phân loại được bố trí tương đối hợp lý, kèm theo khung giờ thu gom cố định từ 17h30 đến 22h00 hằng ngày. Không chỉ dừng lại ở việc “đặt thùng – quy định giờ”, Hội Liên hiệp Phụ nữ phường đã trực tiếp tham gia vào toàn bộ quá trình vận hành mô hình. Tại mỗi điểm tập kết, cán bộ, hội viên phụ nữ luân phiên túc trực, hướng dẫn người dân cách phân loại, giải thích vì sao rác cần được tách riêng, đồng thời ghi nhận những phản ánh từ thực tế để điều chỉnh phương thức tuyên truyền cho phù hợp với từng khu dân cư.

Một điểm đáng chú ý là cách Hội Liên hiệp Phụ nữ lồng ghép phân loại rác với các hoạt động cộng đồng. Phong trào gom rác tái chế vì cộng đồng được triển khai như một nhịp nối mềm mại giữa bảo vệ môi trường và tinh thần tương thân tương ái. Giấy vụn, chai nhựa, kim loại sau khi được phân loại không chỉ được thu gom đúng cách mà còn trở thành nguồn gây quỹ hỗ trợ người yếu thế, đóng góp cho các chương trình nhân đạo tại địa phương. Việc biến rác thành nguồn lực giúp người dân nhìn thấy giá trị cụ thể của hành động phân loại, từ đó nâng cao mức độ tham gia tự nguyện.

Bên cạnh đó, các hoạt động như Ngày thứ Bảy xanh – chương trình đổi rác lấy quà, phối hợp giữa Hội Phụ nữ, UBND phường, Đoàn Thanh niên và đơn vị thu gom – đã tạo thêm không gian thực hành trực tiếp cho người dân. Những buổi sinh hoạt như vậy không chỉ mang ý nghĩa thu gom rác mà còn là dịp để cộng đồng chia sẻ kinh nghiệm, tháo gỡ vướng mắc và củng cố sự đồng thuận trong quá trình thực hiện phân loại rác.

Theo đại diện Hội Liên hiệp Phụ nữ phường, phân loại rác là việc mang lại lợi ích lâu dài nhưng đòi hỏi sự kiên trì. Thời gian đầu, mô hình chưa thu hút đông đảo hội viên tham gia. Tuy nhiên, thông qua quá trình vận động, tuyên truyền liên tục, gắn với thực tiễn đời sống, nhiều hội viên phụ nữ đã hình thành thói quen phân loại rác ngay tại gia đình, từng bước lan tỏa ra cộng đồng dân cư. Khi còn được duy trì đồng bộ, mô hình này đã góp phần tạo chuyển biến rõ rệt trong nhận thức và hành động của người dân, hướng tới mục tiêu giữ gìn môi trường sống sạch đẹp và bền vững.

Gián đoạn phân loại rác: vì sao?

Tuy nhiên, sau quá trình sáp nhập địa giới hành chính, phường Phan Chu Trinh không còn tồn tại với tư cách một đơn vị độc lập mà được sáp nhập, đổi tên thành phường Cửa Nam. Cùng với sự thay đổi về địa giới, bộ máy và cách thức tổ chức, mô hình phân loại rác từng được duy trì tương đối hiệu quả cũng dần rơi vào trạng thái gián đoạn.

Mô hình đổi rác lấy quà nhằm khuyến khích người dân tham gia phân loại rác từng được triển khai. Ảnh: Ngọc Hiệp.

Theo chia sẻ của bà Nguyễn Thị Hà, Chi hội trưởng Chi hội Phụ nữ tổ dân phố số 2, phường Cửa Nam, trước đây, việc phân loại rác chủ yếu dựa vào sự vận động trực tiếp của các chi hội trưởng và hội viên nòng cốt. Hội viên phụ nữ phân loại rác ngay tại nhà, đổ rác đúng giờ, đúng nơi quy định. Rác tái chế như giấy, bìa carton, chai nhựa được thu gom định kỳ hằng tuần để bán gây quỹ; rác hữu cơ được mang ra đúng khung giờ để đơn vị thu gom, vận chuyển.

Tuy nhiên, khi bước sang giai đoạn mới, những điều kiện từng giúp mô hình vận hành trơn tru dần không còn. Một trong những khó khăn lớn nhất là sự thiếu đồng bộ trong khâu thu gom sau phân loại. Một số loại rác không tái chế được, như chai thủy tinh, vật sắc nhọn, rác y tế gia đình, không có kênh thu gom riêng, buộc người dân phải bỏ chung với rác hữu cơ. Việc phân loại tại nhà nhưng thu gom chung khiến nhiều hộ dân nản lòng, dần quay lại thói quen bỏ rác lẫn lộn.

Bên cạnh đó, mô hình thu gom rác tái chế mang tính phong trào, phụ thuộc nhiều vào cá nhân. Ở một số chi hội, vẫn có hội viên duy trì việc thu gom rác tái chế hằng tuần, phối hợp với người thu mua để cân, bán và gây quỹ. Tuy nhiên, giá trị kinh tế từ rác tái chế thấp và việc thanh toán không thường xuyên khiến hoạt động này khó duy trì lâu dài. Thực tế cho thấy, tại khu vực phường Phan Chu Trinh cũ, chỉ còn một số chi hội đơn lẻ tiếp tục duy trì phân loại rác, thay vì trở thành hoạt động phổ biến trên toàn địa bàn như trước.

Ngoài ra, sau sáp nhập, nhịp sinh hoạt cộng đồng cũng có những thay đổi. Khi thiếu lực lượng nòng cốt đứng ra vận động, giám sát, việc phân loại rác trở nên lỏng lẻo, khó kiểm soát. Mô hình phân loại rác tại nguồn, dù từng mang lại hiệu quả tích cực, vẫn rất dễ bị gián đoạn khi thiếu cơ chế duy trì ổn định và sự phối hợp đồng bộ sau những thay đổi về tổ chức, địa giới. Tình trạng này không xuất phát từ việc người dân không sẵn sàng tham gia, mà từ việc thiếu điều kiện để họ tiếp tục thực hành một thói quen đã được hình thành.

Nguồn: Hoàng Hiền – Báo Nông nghiệp & Môi trường.