Vươn mình bằng nội lực

Năm 2045 – cột mốc kỷ niệm 100 năm thành lập nước – đang dần trở thành một biểu tượng chiến lược trong tư duy phát triển quốc gia.

Việt Nam đang tự sản xuất được nhiều linh kiện, phụ tùng ô tô – Ảnh: VinFast

Mục tiêu trở thành nước thu nhập cao không chỉ là một chỉ tiêu kinh tế. Đó là khát vọng về vị thế, về năng lực cạnh tranh và về tầm vóc của Việt Nam trong trật tự kinh tế toàn cầu.

Lịch sử phát triển kinh tế thế giới trong 70 năm qua cho thấy một điều rõ ràng: không quốc gia nào trở thành cường quốc nhờ may mắn hay nhờ lợi thế chi phí lao động đơn thuần.

Nhật Bản sau Thế chiến 2 gần như kiệt quệ. Hàn Quốc những năm 1960 nghèo hơn nhiều quốc gia châu Phi. Đức bị tàn phá nặng nề và chia cắt. Singapore không có tài nguyên và thị trường nội địa nhỏ bé.

Nhưng các quốc gia này có điểm chung: họ cải cách thể chế đủ mạnh để tạo niềm tin và động lực đầu tư dài hạn; biết lựa chọn chiến lược công nghiệp có trọng tâm, không dàn trải; xây dựng được các doanh nghiệp nội địa đủ năng lực tích lũy công nghệ và dẫn dắt chuỗi giá trị.

Mẫu số chung của họ không phải là quy mô dân số hay tài nguyên, mà là năng lực nội sinh được tích lũy một cách có kỷ luật.

Với Việt Nam, sau gần bốn thập niên Đổi mới đã đạt được những bước tiến vượt bậc. Từ một nền kinh tế khép kín, chúng ta trở thành một trong những nền kinh tế có độ mở thương mại cao nhất thế giới.

Hàng chục triệu người thoát nghèo. Tầng lớp trung lưu gia tăng nhanh chóng. Khu vực kinh tế tư nhân – từng có thời gian bị thu hẹp vai trò – nay chiếm hơn 96% số doanh nghiệp và đóng góp khoảng 40% GDP. Một thế hệ doanh nhân mới đã trưởng thành trong môi trường hội nhập và cạnh tranh toàn cầu.

Tuy nhiên, khi đặt mục tiêu thu nhập cao vào năm 2045, chúng ta buộc phải nhìn sâu hơn vào cấu trúc của nền kinh tế (quy mô doanh nghiệp còn nhỏ, đầu tư cho nghiên cứu phát triển (R&D) còn thấp, trong chuỗi cung ứng toàn cầu doanh nghiệp nội chủ yếu tham gia ở khâu gia công, kim ngạch xuất khẩu lớn nhưng chất chưa tương xứng…).

Nhiều ý kiến cho rằng doanh nghiệp Việt Nam thiếu vốn, thiếu công nghệ, thiếu nhân lực chất lượng cao. Điều đó đúng, nhưng chưa đủ. Vấn đề sâu hơn nằm ở cấu trúc hệ sinh thái phát triển.

Khi môi trường chính sách thiếu tính dự báo dài hạn, doanh nghiệp có xu hướng ưu tiên chiến lược ngắn hạn.

Khi thị trường vốn dài hạn chưa phát triển, đầu tư cho công nghệ và đổi mới sáng tạo gặp khó khăn. Khi liên kết giữa viện – trường – doanh nghiệp còn lỏng lẻo, quá trình làm chủ công nghệ nội sinh diễn ra chậm.

Khi thiếu doanh nghiệp dẫn dắt đủ tầm, hiệu ứng lan tỏa công nghệ trong nền kinh tế bị hạn chế. Hệ quả là một vòng lặp quen thuộc: đầu tư ngắn hạn – R&D thấp – năng suất không bứt phá – tích lũy nội sinh hạn chế – vị thế trong chuỗi giá trị không được nâng lên.

Sản phẩm may mặc của doanh nghiệp tư nhân (Công ty Dony, Tân Bình, TP.HCM) xuất khẩu sang thị trường châu Á, châu Âu… – Ảnh: TỰ TRUNG

Muốn tin vào 2045, chúng ta phải phá vỡ vòng lặp này. Niềm tin chỉ trở thành lợi thế, sức mạnh khi được chuyển hóa thành năng lực.

Niềm tin 2045 có cơ sở khi: năng suất nhân tố tổng hợp (TFP) trở thành động lực chính của tăng trưởng.

Tỉ lệ đầu tư R&D tăng lên mức tương xứng với mục tiêu công nghiệp hóa hiện đại. Hình thành được lớp doanh nghiệp công nghệ trụ cột đủ sức dẫn dắt ngành và tham gia sâu vào chuỗi giá trị khu vực.

Liên kết “ba nhà” – Nhà nước, nhà trường, doanh nghiệp – được triển khai bằng dự án cụ thể, có đầu ra rõ ràng. Thể chế tạo dựng được môi trường minh bạch, ổn định và dự báo được cho đầu tư dài hạn.

2045 không thể đạt được bằng khẩu hiệu mà phải bằng cấu trúc năng lực, đó là vươn mình bằng nội lực khát vọng thu nhập cao không nằm ở việc chạy nhanh hơn người khác trong một chặng ngắn mà nằm ở việc xây dựng năng lực đủ bền để đi đường dài.

Nếu doanh nghiệp Việt Nam chỉ dừng ở vai trò gia công, chúng ta sẽ mãi đứng ở phân khúc thấp. Nếu doanh nghiệp Việt Nam làm chủ công nghệ, xây dựng thương hiệu và kiểm soát các khâu giá trị cao, vị thế quốc gia sẽ thay đổi. Nếu thể chế không chỉ ổn định mà còn tạo động lực, niềm tin đầu tư dài hạn sẽ được củng cố.

Việt Nam đã từng chứng minh trong lịch sử rằng khi có quyết tâm cải cách, đất nước có thể chuyển mình nhanh chóng.

Đổi mới năm 1986 là một bước ngoặt. Những cải cách đang triển khai cũng có thể được xem là bước ngoặt nếu chúng ta chuyển từ tăng trưởng theo chiều rộng sang nâng cấp năng lực chiều sâu.

Khi nội lực được tích lũy đủ mạnh, khát vọng 2045 sẽ không còn chỉ là một ước mơ đẹp.

Nó sẽ trở thành một niềm tin có cơ sở – niềm tin của trí tuệ, của nguồn lực tinh hoa, và của một dân tộc sẵn sàng bước vào kỷ nguyên mới bằng chính năng lực của mình.

TP.HCM, tháng 2 năm 2026.

Ông Phạm Phú Ngọc Trai – Chủ tịch Liên minh Tái chế Bao bì Việt Nam (PRO Việt Nam)